Ey
Yolcu,
Darüssena’dır
gördüğün
Kendi
cehennemine inip
Uz’laştırdığında
ayrılığı
Küll’erinden
doğumun nasip
Ka’derinden ör’düğün
B’aşk,
17 Ekim 2013, g’öz’tepe
Tamu
/ İhsan Oktay Anar
Kurşun Lahdin eritilmesinden
dört yüzyıl kadar önce, Halife Mansur Hazretleri düşünde gökten kayan iki
yıldız görmüş, meğerse bunlar Harut ve Marut adlı iki melekmiş. Ademoğullarının dünyada döndürdükleri işleri merak
ettikleri için göğün en yüksek katının izniyle gece yere iniyor, şafak sökünce
de esrarengiz bir beyit okuyup tekrar eski yerlerine yükseliyorlarmış. Ne var
ki günün birinde ölümlü bir kadına âşık olmuşlar. Kadın da bunları serhoş edip
göklerin kapısını açan beyiti ağızlarından almış. Esrarengiz sözleri söyler
söylemez yükselmeye başlamış, ama yarı yolda diğer melekler onu çarpıp bir
yıldız yapmışlar. Bu yıldızın adını Zühre koyduktan sonra, Harut ve Marut'u
saçlarından bir kuyuya asıp cezalandırmışlar.
Sabah olunca, Halife Mansur Hazretleri atına atlayarak düşünde gördüğü bu
kuyuyu arayıp bulmuş. Yaklaşıp baktığında dibinde kendi aksini görmüş. Sudaki
aksi ona, "Ey Mansur. Sonunda geldin. Nice zamandır burada seni
bekliyordum. Ben senin aksin değil, ikizinim. Sana ilim vereceğim, ama yalnızca
bir tek şey sorabilirsin. İyi düşün ve bana sadece bir soru sor," demiş.
Halife Efendimiz de havsalasını zorlayıp iyice düşündükten sonra, "Bana
dünyadaki herşeyi göster," demiş. Kuyunun ayna gibi parlak sathında o an,
dünyanın o güzelim sureti görünüp kayboluvermiş. Halife Mansur'un kamaşan
gözlerine yeniden nur geldiğinde, az ötede akan ırmağa, Dicle'ye bakıp burada
bir şehir kurmaya and içmiş.
Yüzbin işçi yirmi yıl çalışıp o dairevi şehri, bugünkü Eski Bağdat'ı dünyanın
suretine uygun olarak bu yüzden inşa etmişler. Merkeze el Mansur Camii ile bir
saray kondurup etrafına gökyüzündeki on iki burcun timsali olan on iki devlet
binasını dikmişler. Dünyayı çevreleyen Kaf Dağı yerine, bu şehri tam bir daire
şeklindeki bir surla kuşatmışlar. Sonunda burası Halife Efendimizin kuyuda
gördüğü surete fazlasıyla benzemiş. Barışın hüküm sürdüğü bu şehre Madinetü's
Selam denmiş. Gelgelelim şehri kurmakla yükümlü iki mimardan biri işi gücü
bırakıp, Bağdat'ın kuruluşunu anlatan bu masalı kurmuş. O gün bu gündür, bu masala İlk
Bağdat Masalı denir.
Gassal'ın sırrını açıklayan esrarengiz yazıları incelemekle meşgul bilginler,
yaşadıkları bu şehri iki mimardan hangisinin kurduğuna karar veremiyorlardı.
Dünyanın suretine göre dairevi şekil verilmiş olan Eski Bağdat, giriş yasağına
rağmen definecileri, tılsımcıları ve serüvencileri, sözün kısası dünyanın
binbir haline âşık binbir türlü insanı bir girdap gibi kendine çekiyordu.
Geceleyin surlarını gizlice aşanları, yarıçapında geleceği gören kahinleri,
ellerinde usturlabla yer tayin eden definecileri, mıknatıs taşıyla ay tozları
toplayan simyacıları yutuyor, geriye masallarını bırakıyordu. Bunlar İlk Bağdat
Masal'ına ekleniyor, kâhinin, simyacının ve definecinin boynu vurulmuş
bedenleri yeraltında yatarken, ruhları bu masalın cüzleri olarak ay altında dar
sokaklarda dolaşıyordu. Yeri geldiğinde lamba içlerine, halı püsküllerine
siniyor, fırsat bulduklarında ise yeni düşlere ve
tasarılara girip yeni masallar yaratıyorlardı. Yaşayan vârisleriyle ilk mimar ne
kadar köşk, kasır, kâşane ve saray yaparsa yapsın, Bağdat'ı ikinci mimar kadar
büyütemiyordu.
Bilginlerin esrarengiz yazıları incelediği Darüssena, simyacıların, madrabazların
ve daha nicelerinin düş gücünü azdıren bu dairevi şehrin Basra kapısının
karşısındaydı. Bu binanın zemin katında, kendi kendine işleyen aygıtların
yapıldığı, altını iki katına çıkaran formüllerin sınandığı, akıllara durgunluk
veren silahların denendiği işlikler vardı. Burada aletlerin yayları kurulur,
sarkaçlar koyverilir, pergeller döner, imbikler fokurdardı.
İkinci katta ise bu âlemin gidişatına yön veren ilkeler incelenirdi. Hasta madenleri,
saf halleri olan altına dönüştürecek eliksirin hassaları, kız istemek ve savaş
açmak için uygun zamanları gösteren takvimlerin ayrıntıları, gezegenlerin
tuzlar üzerindeki etkileri burada tartışılır ve sonuca bağlanırdı. Üçüncü ve
son kat ise, rafları kitaplar ve parşömenlerle tıka basa dolu olan o kadar muazzam
bir kütüphaneydi ki, burada Halid bin Yezid'in "Firdevs el Hikme"sini
bulmak bile mümkündü. Bu binada ayrıca çatıdan bodruma kadar inen ve ağzında
sağlam bir kapak bulunan bir "kuyu" vardı. On kulaç derinliğinde olan
bu kuyunun dibinden gökbilimciler, bir düzenekle kapağı açıp hava aydınlıkken
bile yıldızları gözleyebilirlerdi. Küçük bir kale görünümündeki Darüssena'ya
bir casusun ya da parmağında zehir dolu bir yüzükle bir intahar fedaisinin
sızması mümkün değildi. Çünkü buranın bir tek kapıdan başka girişi yoktu.
Gündüzleri tavandaki delikten giren güneş ışığı aynalar vasıtasiyle bütün
odalara, işliklere ve hücrelere yansıtılırdı. Kundakçılara ve fedailere karşı
türlü tuzaklar geliştirilmişti. Damda, avluda ya da içeride sık sık, ya
Zühre'nin ışığının erbezlerini patlattığı bir Moğola, ya da mizaç dengesi
bozulup gözleri taşa dönüşmüş bir Gazneliye, yahut madeni şişelere hapsolmuş
Karmatlılara rastlanırdı. Bilginler, kurşun lahitten kalıbını aldıkları
anlaşılmaz yazıları işte böyle bir yerde inceliyorlardı. Sabahtan bu yana kafa
patlatmalarına rağmen varabildikleri yegâne sonuç bunun, içinden kolayca
çıkılabilecek bir iş olmadığıydı.
Esrarengiz metin şu ifadeyle
başlıyordu:
"Hakikatin Efendisi günahkâra şöyle dedi: 'Sağdakilerin en üstünden
soldakilerin en altına inersen cehennemin kapısını bulursun'".
"Cehennemin kapısı", bilginlerin bir çoğunu korkutmamış değildi. Gelgelelim
taşıdıkları muskaların onları bu uğursuz ibareye karşı koruyacağı apaçıktı.
Yine de akıllarına binbir türlü düşünce geldi. Yazıldığına göre ahrette,
cennetlikler Peygamber Efendimizin sağına, cehennemlikler ise soluna
toplanacaktı. Öyleyse sağdakilerin en üstünü ve şereflisi, soldakilerin en
alçağı ve soysuzu olduğunda cehennemin kapısı ona açılacaktı. Buraya kadar
herşey makul görünüyordu, fakat metnin geri kalan kısmına nasıl bir anlam
vermek gerekecekti? Çünkü, Hakikatin Efendisinin sözünden sonra, tuhaf bir
Yunancayla yazılmış bir metin başlıyordu:
"en toutois e aitia tes melainas koles
esti filia kai o sitos o skleros. outos, noso
gignetai e lupe en tuma kai en somati melaina
kole. aute kole mekanetai malista ton karkinon
en geronti kai filomania en neania, osper outosf
rontizei ten filen, siopei de dia tes emeras. o
poros tou nosou melainas koles d'esti me melein,
upaluskein de epitumia kai diagein radios, anagke
estein kuamon kai labraka, etera esti kakos.
frontizetin dei ton kalon tina."
Yunanca bir tıp kitabından alınmışa benzeyen bu metni bilginler şöyle tercüme
etmişlerdi:
"Bu kilerde melankolinin nedeni aşk ve
kuru gıdadır. Böylece bu hastalıkta ruhta keder
ve bedende kara bir safra oluşur. Bu kara safra
yaşlılarda urlara, gençlerde ise aşk deliliğine
yol açar, öyle ki, genç gün boyunca sevgilisini
düşünür ve susar. Melankoli hastalığının çaresi
ise kaygılanmamak, tutkudan kaçınmak ve rahat
yaşamaktır. Baklagillerden ve lezzetli balıklardan
yemek gerekir, başkaları kötü gelebilir. İyi bir
şeyi düşünmek icab eder."
Melankolinin nedenlerini ve sonuçlarını açıklayan, tedavi ve perhiz usulleri
hakkında bilgi veren bu metin bilginlerin kafasını iyice karıştırdı. Bazıları
bizzat bu hastalığın cehennemin kendisi olduğunu düşündüler. Fakat Gassal'ı
yenilmez kılan güç, bu hastalığın neresinde olabilirdi? Sonunda içlerinden
biri, melankolinin de bir tür delilik olduğunu, herkesin bildiği gibi bazı
delilerin olağanüstü güçlü oldukları için zincirle zor bela zaptedildiklerini
söyledi. Gassal'ın Cabir'i deli kuvvetiyle yendiğine önce hiç kimse inanmak
istemedi. Gel gör ki bir süre sonra, başka bir açıklama bulamadıklarından bu
fikre sarılmak zorunda kaldılar ve olağanüstü bir üzüntünün inanılmaz bir
kuvveti nasıl sağlayabileceğini bulmaya çalıştılar. Öğle vaktine kadar henüz
bir sonuca erişememişlerdi.
İhsan
Oktay Anar, 1996, yayınlanmamış bir kitabından
Kaynak: Kitap-lık
dergisi, Eylül-Aralık 1996
